SELAT Hormuz kekal sebagai antara laluan maritim paling strategik dan penting di dunia. Menghubungkan Teluk Parsi dengan Laut Arab serta seterusnya ke laut lepas, ia diapit oleh Iran dan Oman. 

Kira-kira 20 peratus minyak mentah global serta sebahagian besar gas asli cecair dunia melalui laluan sempit ini setiap hari. 

Di tengah ketegangan yang semakin meningkat melibatkan Iran, Israel dan Amerika Syarikat di rantau Teluk, satu persoalan undang-undang kembali timbul. 

Bolehkah Iran menutup Selat Hormuz secara sah? 

Isu ini perlu dinilai bukan sahaja berdasarkan peruntukan perjanjian, tetapi juga dalam konteks realiti geopolitik semasa, di mana kuasa-kuasa besar sendiri pada masa tertentu dilihat menguji atau mencabar norma undang-undang antarabangsa. 
 

Laluan Transit di bawah Undang-Undang Laut  

Di bawah Konvensyen Bangsa-Bangsa Bersatu mengenai Undang-Undang Laut 1982 (UNCLOS), Selat Hormuz diklasifikasikan sebagai selat yang digunakan untuk pelayaran antarabangsa. 

Artikel 38 dan 44 memperuntukkan rejim laluan transit. Semua kapal dan pesawat, termasuk kapal tentera, menikmati hak laluan yang berterusan dan segera tanpa memerlukan kebenaran awal daripada negara pantai. 

Yang penting, hak laluan transit ini tidak boleh digantung, walaupun dalam tempoh ketegangan atau konflik. 

Prinsip ini tidak terpakai kepada Iran sahaja. Ia turut mengawal selia selat strategik lain seperti Selat Melaka dan Selat Singapura. 

Malaysia dan Indonesia menjalankan kedaulatan ke atas Selat Melaka, manakala Malaysia, Indonesia dan Singapura berkongsi tanggungjawab ke atas Selat Singapura. 

Tiada satu pun negara pesisir ini boleh menutup laluan tersebut secara unilateral kepada pelayaran antarabangsa. 
 

Iran dan Undang-Undang Antarabangsa Kebiasaan  

Iran bukan anggota UNCLOS, walaupun jiran dekatnya, Oman adalah negara pihak. Namun begitu, rejim laluan transit secara meluas dianggap sebagai sebahagian daripada undang-undang antarabangsa kebiasaan. 

Ia mencerminkan amalan negara yang konsisten disertai dengan kepercayaan bahawa amalan tersebut merupakan kewajipan undang-undang. 

Oleh itu, walaupun sesebuah negara bukan pihak rasmi kepada Konvensyen, prinsip terasnya lazimnya tetap mengikat. Dari sudut undang-undang yang ketat, Iran tidak boleh menggantung laluan transit melalui Selat Hormuz. 
 

Pematuhan Terpilih oleh Kuasa Besar 

Walau bagaimanapun, undang-undang antarabangsa beroperasi dalam persekitaran politik yang dibentuk oleh kuasa. Dalam beberapa dekad kebelakangan ini, beberapa kuasa besar telah bertindak dengan cara yang menimbulkan persoalan terhadap pematuhan norma undang-undang antarabangsa. 

Pencerobohan Amerika Syarikat ke atas Iraq pada tahun 2003 berlaku tanpa kebenaran jelas Majlis Keselamatan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu dan dikritik secara meluas sebagai melanggar undang-undang antarabangsa. 

Isu perundangan yang sama turut dibangkitkan berhubung campur tangan di Afghanistan serta peluasan serangan dron rentas sempadan, yang menurut pengkritik menguji had kerangka Piagam Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (PBB) berkaitan penggunaan kekerasan.

Selain itu, operasi ketenteraan aktif Israel di Gaza telah mencetuskan perbahasan berterusan mengenai prinsip perkadaran dan pematuhan terhadap undang-undang kemanusiaan antarabangsa. 

China pula mengekalkan tuntutan garis sembilan putusnya di Laut China Selatan, walaupun keputusan timbang tara tahun 2016 menyimpulkan bahawa tuntutan tersebut tidak selaras dengan kerangka undang-undang laut. 

Beijing menolak keputusan itu dan terus bertindak menurut tafsiran strategiknya terhadap hak maritim. 

Perkembangan ini menunjukkan satu corak yang lebih luas, di mana negara berkuasa kadang kala mengutamakan kepentingan strategik berbanding konsistensi undang-undang. 

Realiti ini tidak menafikan kewujudan undang-undang antarabangsa, tetapi ia merumitkan jangkaan terhadap negara lain. 
 

Bolehkah Iran Mengganggu Pelayaran Secara Sah? 

Iran hanya boleh menyekat pelayaran dalam keadaan yang sangat terhad. Jika ia terlibat dalam konflik bersenjata antarabangsa yang diiktiraf oleh undang-undang antarabangsa, atau jika ia melaksanakan hak mempertahankan diri di bawah Artikel 51 Piagam PBB, Iran boleh 
mengambil langkah ketenteraan defensif terhadap pihak yang bermusuhan.

Walaupun dalam keadaan tersebut, undang-undang kemanusiaan antarabangsa tetap terpakai. Tindakan mestilah perlu, berkadar dan disasarkan hanya kepada objektif ketenteraan yang sah. 

Kapal komersial neutral tidak boleh dikenakan penutupan menyeluruh secara sah. Sehingga 3 Mac 2026, Iran tidak secara rasmi mengisytiharkan perang terhadap mana-mana negara. 

Peningkatan ketegangan, termasuk yang melibatkan Israel atau pangkalan tentera Amerika Syarikat di rantau tersebut, dengan sendirinya tidak membenarkan penutupan selat antarabangsa. 

Kesimpulan 

Dari sudut undang-undang antarabangsa, Iran tidak mempunyai hak unilateral untuk menutup Selat Hormuz kepada kapal asing. Penutupan menyeluruh akan melanggar rejim laluan transit dan menjejaskan prinsip yang telah lama mengawal selia pelayaran antarabangsa. 

Namun, isu ini melangkaui persoalan kesahihan semata-mata. Kredibiliti undang-undang antarabangsa bergantung kepada pemakaian yang konsisten oleh semua negara, termasuk kuasa besar. 

Apabila negara adidaya sendiri dilihat tidak mematuhi undang-undang, kekuatan sistem itu akan menjadi lemah. 

Laluan ini bukan lagi sekadar nadi perdagangan dunia, tetapi lambang kepada tatanan undang-undang antarabangsa yang semakin goyah di bawah tekanan kuasa. 
 

Dr Mohd Hazmi Mohd Rusli ialah Profesor Madya di Fakulti Syariah dan Undang-Undang, Universiti Sains Islam Malaysia, serta Felo Penyelidik di Institut Asia Hal Ehwal Antarabangsa dan Diplomasi, Universiti Utara Malaysia, Kedah, Malaysia.

Artikel ini merupakan pandangan peribadi penulis, dan/atau berdasarkan pemerhatian bidang yang dijalaninya, serta tidak semestinya mewakili pandangan sidang pengarang Astro AWANI.