KUALA LUMPUR: Apabila Anak Krakatau kembali menunjukkan taringnya, dunia mungkin melihatnya sebagai satu lagi episod bencana alam di Indonesia.
Tetapi bagi Malaysia, persoalan yang lebih besar sebenarnya bukan sekadar sama ada debu gunung berapi akan memasuki ruang udara negara.
Persoalan yang lebih penting ialah:
Apakah Malaysia benar-benar bersedia apabila bencana yang berlaku di luar sempadan tiba-tiba mengganggu ekonomi, penerbangan, pelancongan, rantaian bekalan dan kehidupan rakyat negara ini?
Inilah hakikat baharu yang perlu difahami.
Dalam dunia yang semakin saling bergantung, sempadan negara tidak lagi menjadi sempadan kepada risiko.
Gunung berapi itu mungkin berada di Indonesia. Namun kesannya boleh sampai ke Malaysia.
Dan apabila penerbangan terganggu, penumpang terkandas, jadual berubah, hotel penuh, syarikat menanggung kos tambahan dan maklumat berubah dari semasa ke semasa, apa yang sedang diuji sebenarnya bukan sekadar sistem penerbangan.
Yang sedang diuji ialah daya tahan strategik Malaysia.
BENCANA DI NEGARA JIRAN, RISIKO DI NEGARA SENDIRI
Letusan Anak Krakatau menjadi peringatan bahawa sesuatu krisis tidak perlu berlaku di dalam negara untuk memberi kesan kepada negara.
Menurut laporan daripada pelbagai media massa, gangguan aktiviti gunung berapi telah menjejaskan ribuan penerbangan dan ratusan ribu penumpang di Indonesia. Kesan gangguan itu turut melibatkan perjalanan antara Malaysia dan Jakarta apabila beberapa penerbangan terpaksa dibatalkan.
Ini menunjukkan satu perkara yang jelas.
Malaysia tidak perlu mempunyai gunung berapi aktif untuk menerima kesan daripada letusan gunung berapi.
Malaysia mungkin tidak berada di atas Lingkaran Api Pasifik seperti Indonesia, tetapi kedudukan negara dalam ekosistem ekonomi dan penerbangan Asia Tenggara menjadikan kita terdedah kepada risiko rentas sempadan.
Risiko hari ini bukan lagi boleh dinilai berdasarkan apa yang berlaku dalam sempadan negara semata-mata.
Debu gunung berapi tidak memerlukan pasport.
Gangguan penerbangan tidak berhenti di sempadan.
Kelewatan rantaian bekalan juga tidak bertanya sama ada sesebuah syarikat itu berpangkalan di Indonesia atau Malaysia.
Apabila sebuah negara jiran dilanda krisis, negara lain boleh turut menerima kesannya dalam tempoh yang singkat.
BUKAN SEKADAR MASALAH PENERBANGAN
Kita mungkin melihat pembatalan penerbangan sebagai satu masalah operasi biasa.
Namun, apabila gangguan berlarutan selama beberapa hari, ia bukan lagi sekadar isu jadual penerbangan.
Ia boleh menjadi masalah strategik.
Pesawat perlu dijadualkan semula. Anak kapal perlu diuruskan. Penumpang terkandas memerlukan penerangan dan alternatif perjalanan. Hotel mungkin menerima lonjakan permintaan. Lapangan terbang perlu menangani perubahan kapasiti secara mendadak.
Bagi syarikat pula, persoalannya menjadi lebih rumit.
Berapa lama operasi boleh diteruskan jika laluan utama terganggu?
Apakah pilihan alternatif yang tersedia?
Siapa yang akan menanggung kos tambahan?
Bagaimana pelanggan yang terkandas akan diuruskan?
Dan paling penting, siapa yang mempunyai kuasa membuat keputusan apabila keadaan berubah setiap beberapa jam?
Inilah perbezaan antara pengurusan krisis dan daya tahan strategik.
Pengurusan krisis bertanya:
“Apa yang perlu kita lakukan apabila krisis berlaku?”
Tetapi daya tahan strategik bertanya:
“Bagaimana kita memastikan organisasi terus berfungsi apabila keadaan normal tidak lagi wujud?”
Itulah persoalan yang jauh lebih besar.
TERLALU BERGANTUNG KEPADA ‘BUSINESS AS USUAL’?
Anak Krakatau sepatutnya menjadi satu amaran kepada organisasi di Malaysia.
Berapa banyak syarikat sebenarnya mempunyai pelan sekiranya gangguan berlaku selama 24 jam?
Bagaimana pula jika ia berlanjutan selama 48 jam?
Atau seminggu?
Banyak organisasi mempunyai pelan kecemasan di atas kertas.
Tetapi mempunyai pelan tidak semestinya bermaksud sesebuah organisasi benar-benar berdaya tahan.
Krisis sebenar tidak berlaku mengikut jadual mesyuarat.
Ia tidak menunggu sehingga semua pihak bersedia.
Maklumat boleh berubah dengan pantas. Keputusan perlu dibuat dalam keadaan tidak pasti. Kos meningkat tanpa diduga. Pelanggan pula mahukan jawapan dengan segera.
Organisasi yang benar-benar berdaya tahan bukan sekadar bertindak balas dengan pantas.
Mereka sudah memikirkan kemungkinan sebelum kemungkinan itu menjadi realiti.
SATU SYARIKAT TIDAK MAMPU MENGHADAPI KRISIS SENDIRIAN
Satu lagi pengajaran penting daripada insiden Anak Krakatau ialah tiada organisasi boleh menguruskan krisis rentas sempadan secara bersendirian.
Sebuah syarikat penerbangan boleh menjadualkan semula penerbangan.
Tetapi ia tidak boleh mengawal keadaan ruang udara.
Lapangan terbang boleh menerima penerbangan tambahan.
Tetapi kapasiti tetap mempunyai had.
Agensi kerajaan boleh mengeluarkan arahan.
Namun maklumat saintifik mengenai pergerakan debu gunung berapi boleh berubah dengan pantas.
Sebab itu, krisis seperti ini sebenarnya menguji keseluruhan ekosistem, bukan hanya satu organisasi.
Ia memerlukan koordinasi antara pihak berkuasa penerbangan, pengendali lapangan terbang, syarikat penerbangan, agensi meteorologi, kerajaan, sektor pelancongan, pengusaha hotel, syarikat logistik dan rakan antarabangsa.
Dalam krisis, maklumat adalah aset strategik.
Maklumat yang lambat boleh mencetuskan kekeliruan.
Maklumat yang bercanggah boleh merosakkan keyakinan.
Dan maklumat yang tidak dikongsi boleh menyebabkan setiap organisasi membuat keputusan berdasarkan gambaran yang berbeza.
Malaysia memerlukan apa yang boleh dianggap sebagai perkongsian kecerdasan strategik, iaitu keupayaan pelbagai pihak untuk menerima dan bertindak berdasarkan maklumat yang pantas, tepat dan konsisten.
KRISIS JUGA BOLEH MENJADI PELUANG
Namun, setiap gangguan tidak semestinya membawa kerugian semata-mata.
Dalam dunia pengurusan strategik, krisis juga boleh membuka ruang kepada peluang.
Jika hab penerbangan utama di rantau ini terganggu, Malaysia berpotensi memainkan peranan yang lebih besar sebagai pintu masuk alternatif kepada rantau Asia Tenggara, tertakluk kepada faktor keselamatan dan kapasiti operasi.
Lapangan Terbang Antarabangsa Kuala Lumpur (KLIA), misalnya, tidak seharusnya dilihat hanya sebagai infrastruktur untuk memenuhi permintaan penerbangan Malaysia pada hari biasa.
Kita perlu mula melihatnya sebagai sebahagian daripada rangkaian daya tahan serantau.
Persoalannya bukan hanya:
“Berapa ramai penumpang boleh ditampung dalam keadaan biasa?”
Tetapi:
“Berapa besar kejutan yang mampu kita serap apabila sebuah hab penerbangan utama di rantau ini lumpuh?”
Itulah pemikiran strategik.
Infrastruktur hari ini perlu dibina bukan hanya untuk menghadapi permintaan biasa, tetapi juga untuk menyerap kejutan luar biasa.
ASEAN PERLU BERGERAK DARIPADA BERTINDAK BALAS KEPADA BERSEDIA
Anak Krakatau juga membawa persoalan yang lebih besar kepada ASEAN.
Bencana alam tidak mengenal sempadan negara.
Oleh itu, pengurusan bencana serantau tidak sepatutnya hanya tertumpu kepada bantuan selepas sesuatu tragedi berlaku.
ASEAN perlu bergerak daripada pendekatan bertindak balas selepas bencana kepada pendekatan membina daya tahan sebelum bencana.
Bayangkan jika negara-negara ASEAN mempunyai sistem yang lebih tersusun untuk:
berkongsi maklumat mengenai debu gunung berapi secara masa nyata;
mengenal pasti lapangan terbang alternatif;
menyelaras slot penerbangan ketika berlaku gangguan besar;
menyampaikan maklumat yang seragam kepada penumpang;
menyediakan pelan penginapan dan pengangkutan darat;
serta membentuk mekanisme komunikasi krisis serantau.
Ini bukan lagi sekadar soal pengurusan bencana.
Ini adalah soal keselamatan ekonomi dan daya tahan strategik rantau ASEAN.
MALAYSIA PERLU BUAT ‘STRESS TEST’ SEKARANG
Mungkin pengajaran paling besar daripada Anak Krakatau ialah Malaysia perlu mula menguji dirinya sendiri sebelum krisis sebenar berlaku.
Kita memerlukan satu bentuk Ujian Tekanan Bencana Rentas Sempadan Nasional bagi sektor-sektor kritikal seperti penerbangan, pelancongan, logistik dan rantaian bekalan.
Bayangkan beberapa lapangan terbang utama di rantau ini terpaksa ditutup selama 72 jam.
Apakah yang akan berlaku?
Berapa ramai penumpang tambahan mampu ditampung oleh lapangan terbang Malaysia?
Berapa banyak penerbangan alternatif boleh disediakan?
Adakah kapasiti hotel mencukupi?
Bagaimana pesawat dan anak kapal akan disusun semula?
Apa akan berlaku kepada penghantaran kargo?
Siapa yang akan membuat keputusan strategik?
Dan sejauh mana kerajaan serta sektor swasta mampu menyampaikan satu mesej yang pantas dan konsisten kepada rakyat?
Jika jawapan kepada persoalan-persoalan ini masih kabur, maka insiden Anak Krakatau perlu dilihat sebagai satu amaran awal dan ujian tekanan dunia sebenar.
JANGAN TUNGGU KRISIS SETERUSNYA
Hari ini mungkin debu gunung berapi.
Esok mungkin gempa bumi.
Lusa mungkin banjir besar di negara jiran.
Atau mungkin serangan siber, konflik geopolitik atau gangguan besar terhadap rantaian bekalan serantau.
Hakikatnya mudah.
Malaysia tidak perlu menjadi punca sesuatu krisis untuk menerima akibatnya.
Dalam ekonomi Asia Tenggara yang saling berhubung, sebuah bencana di Indonesia boleh mengganggu penerbangan Malaysia, menjejaskan pelancong, meningkatkan tekanan terhadap lapangan terbang dan memberi kesan kepada sektor logistik.
Inilah realiti baharu dunia yang saling bergantung.
Sempadan geografi bukan lagi sempadan kepada risiko.
Oleh itu, persoalan sebenar bukan sama ada gangguan rentas sempadan akan berlaku lagi.
Persoalannya ialah bila.
Dan apabila hari itu tiba, Malaysia tidak sepatutnya masih bertanya:
“Apa yang perlu kita lakukan sekarang?”
Kita sepatutnya sudah mempunyai jawapannya.
Kerana daya tahan strategik tidak dibina ketika krisis sedang berlaku.
Ia dibina sebelum krisis tiba.
___________________________________________________________________________________________________________________________________________________
* Prof. Madya Yusmani Mohd Yusoff ialah Pensyarah Kanan Pusat Pengajian Pengurusan Perniagaan, Universiti Utara Malaysia (UUM).
** Penulisan artikel ini adalah pandangan penulis dan tidak semestinya mencerminkan pandangan sidang pengarang Astro AWANI.
